लेखक सिद्धार्थ गौतमांचे जीवन आणि त्यांच्या महापरिनिर्वाणानंतरच्या अंत्यविधींच्या वर्णनातून अलौकिक अनासक्ती आणि अथांग मानवी भावनांमधील द्वंद्व प्रभावीपणे मांडतात. वेगवेगळ्या अध्यायांत आलेले दोन प्रतीकात्मक प्रसंग हा परस्परसंबंध अतिशय स्पष्टपणे अधोरेखित करतात: ज्ञानप्राप्तीच्या क्षणी केलेली भूमीस्पर्श मुद्रा आणि अंत्यसंस्कारादरम्यान बुद्धांच्या चरणांवरील त्या वृद्धेच्या अश्रूंचे डाग.
भूमीस्पर्श मुद्रा ही ज्ञानप्राप्तीच्या क्षणी मारवर मिळवलेल्या बुद्धांच्या अंतिम आध्यात्मिक विजयाचे प्रतीक आहे. आपला उजवा हात खाली जमिनीकडे नेत पृथ्वीला स्पर्श करून, बुद्ध कित्येक जन्मांत संचित केलेल्या आपल्या पुण्याची आणि नैतिक परिपूर्णतेची साक्ष देण्यासाठी या भौतिक जगाला पाचारण करतात. ही मुद्रा परिपूर्ण आत्मसंयम, वैश्विक मान्यता आणि एका साधकाचे ज्ञानप्राप्त गुरूमध्ये झालेले रूपांतर दर्शवते. ती ज्ञानप्राप्तीला कोणत्याही गूढ, अमूर्त जगात न ठेवता थेट अस्तित्वाच्या प्रत्यक्ष वास्तवात भक्कमपणे स्थापित करते.
याउलट, तथागतांच्या चरणांवर पडलेले त्या वृद्ध महिलेचे अश्रू मानवी आसक्ती (उपादान) आणि दुःखाची अगतिकता दर्शवतात. अंत्यविधीच्या संदर्भात, आनंदने शोकग्रस्त सामान्य महिलांना आधी दर्शन घेण्याची परवानगी दिली होती; त्यामुळे एका वृद्धेच्या दुःखाश्रूंनी तथागतांचे पाय ओलावले. या पवित्र देहाला अशा प्रकारे "अपवित्र" होऊ दिल्याबद्दल भिक्षू संघाने नंतर आनंदची कानउघाडणी केली असली, तरी या घटनेला एक अत्यंत सखोल प्रतीकात्मक महत्त्व आहे.
हे दोन्ही प्रसंग एकत्रितपणे बौद्ध तत्त्वज्ञानाचा मूळ गाभा स्पष्ट करतात. एकीकडे भूमीस्पर्श मुद्रा मुक्तीचे (धम्म) अंतिम सत्य दर्शवते, तर दुसरीकडे अश्रूंनी भिजलेले चरण दुःख आणि अनित्यतेचे (अनिच्च) भावनिक वास्तव अधोरेखित करतात. ते अश्रू आपल्याला आठवण करून देतात की, सर्वोच्च संन्यासी विजयसुद्धा शेवटी करुणामय भक्ती आणि सर्वसामान्य मानवी शोकाशी अतूटपणे जोडलेला असतो.
No comments:
Post a Comment