चित्तस्पंद — अलातचक्राचे रूपक

"एका मायावी बीजातून एका मायावी अंकुराचा जन्म होतो; हा अंकुर ना शाश्वत असतो, ना पूर्णपणे नष्ट होणारा. सर्व वस्तूंचे स्वरूप असेच असते आणि तेही याच कारणामुळे."

— नागार्जुन

प्राचीन भारतीय ज्ञानाच्या शांत खोलात 'अलातचक्र' (फिरवलेल्या मशालीचे चक्र) नावाचे एक तेजस्वी रूपक झळाळते, जे 'चित्तस्पंद'—म्हणजेच स्वतः चेतनेच्या सूक्ष्म कंपनाचे किंवा स्पंदनाचे स्वरूप स्पष्ट करते. एका अंधाऱ्या रात्रीची आणि हातात धरलेल्या एका धगधगत्या निखाऱ्याची कल्पना करा. जेव्हा तो स्थिर धरला जातो, तेव्हा तो केवळ शुद्ध प्रकाशाचा एकच बिंदू असतो. पण ज्या क्षणी तो हवेत वेगाने फिरवला जातो, त्या क्षणी ती एकाकी ठिणगी अंधारात प्रकाशमान वर्तुळे, कमानी आणि विविध आकार रेखाटताना दिसते. ते आकार भरीव आणि सलग वाटतात, तरीही ते एकाच अपरिवर्तनीय ज्योतीच्या वेगवान हालचालीशिवाय दुसरे काहीही नसतात.

मनाचेही अगदी तसेच आहे. शुद्ध जाणीव ही शांत आणि भेदविरहित राहून सदैव अखंड राहते. परंतु जेव्हा 'चित्त' स्पंद पावू लागते—जेव्हा विचार, संवेदना आणि संस्कार एकापाठोपाठ एक वेगाने उदित होतात—तेव्हा या विविधतेने नटलेल्या जगाचा भास होतो. ज्ञाता आणि ज्ञेय (पाहणारा आणि पाहिले जाणारे), अंतरंग आणि बहिरंग, अनुभवांची अनेकविध रूपे, ही सर्व त्या क्षणभंगुर प्रकाशवर्तुळांप्रमाणेच उदयाला येतात. ती इंद्रियांना चकित करतात आणि मनाला भुरळ घालतात; तरीही चेतनेच्या स्वतःच्या हालचालीव्यतिरिक्त त्यांचे स्वतंत्र असे कोणतेही अस्तित्व नसते.

गौडपाद आणि नागार्जुन यांनी आभासी सत्य किंवा मिथ्यात्व दर्शवण्यासाठी वारंवार हेच रूपक समोर आणले. अद्वैत वेदांत आणि माध्यमिक बौद्ध परंपरेतील हे महान तत्त्वज्ञ आपल्याला जीवनाच्या या नृत्याचा त्याग करण्याचे नव्हे, तर त्याचा मूळ स्रोत ओळखण्याचे आवाहन करतात. जेव्हा फिरणारी मशाल स्थिर होते, तेव्हा ते आभासी वर्तुळ नाहीसे होते आणि केवळ अविचल प्रकाश उरतो. त्याचप्रमाणे, जेव्हा मनाचा चंचल 'स्पंद' शांत एकाग्रता आणि अंतर्दृष्टीद्वारे स्थिर होतो, तेव्हा विचारांचे अस्वस्थ तरंग विरून जातात. मागे उरतो तो केवळ शुद्ध जाणीवेचा प्रशांत प्रकाश—अपरिवर्तनीय, प्रकाशमान आणि मुक्त. त्या शांततेत, मनुष्याला अस्तित्वाचा निरामय आनंद गवसतो, जिथे प्रत्येक बाह्य हालचाल ही केवळ एकाच तेजस्वी चेतनेची लीला असते. गौडपादांच्या विचारांशी संबंधित शेवटच्या परिच्छेदाकडे येताना, मला उपनिषदांमधील सकारात्मक आदर्शवादाची एक मंद किरण दिसते, तरीही एका त्याहूनही मोठ्या आशावादी विचारवंताचे आगमन अजून व्हायचे होते.

संदर्भ:

इंडियन फिलॉसॉफी, पृष्ठ ४३२, सर्वपल्ली राधाकृष्णन